De platvloersheid van de paradox (Joost de Vries – De Republiek)

De Republiek is een intellectueel zoekplaatje vol met verwijzingen naar klassieke en minder klassieke literatuur, muziek en films. Terwijl de Nederlandse kritiek lijkt te smullen van de Vries’ werk en zelfs spreekt over een “keerpunt in de Nederlandse literatuur” (Elsbeth Etty, NRC, 15-10-2010) moeten we nuchter vaststellen dat hier sprake is van een gruwelijke verplatting van de literatuur. Ik geef een voorbeeld. Nadat de hoofdpersoon – de rechterhand van een kort geleden overleden professor in de Hitlerstudies wiens intellectuele nalatenschap hij naar zich toe probeert te trekken – een intellectualistisch verhaal over El Greco’s zicht op Toledo heeft afgestoken, overdenkt hij: “En als ik heel eerlijk was, was mijn truc dat ik het niet echt wist: het is de kunst dat je de taal kent, het vocabulaire, de verwijzingen, dat je in elke tegenstelling, in elk zwart en elk wit een paradox vindt en die opvoert als de diepere waarheid van de ambivalentie, als dubbelzinnigheid, als concurrerende paradigma’s. Waren alle kunst en boeken en films en muziek niet gewoon een kwestie van verschuivende referentiekaders?” (178). Dit is niet de willekeurige opvatting van een romanfiguur, want de roman van de Vries is zélf de vrucht van een platvloerse exploitatie van dergelijke tegenstellingen.

Wat de Vries mist is de hyperbolische beweging van de paradox die de tegengestelden oneindig uit elkaar drijft. Dit extremisme van de paradox kun je niet luchtig omkeren en uitbuiten ten faveure van het publiek applaus, maar opent een afgrond die auteurs en lezers tot in hun diepste vezels aangrijpt en zo, vanuit een echt weten, een nieuw begin kan inluiden. Ik ben niet zeker of de ervaring van de paradox noodzakelijke voorwaarde is voor zo’n nieuw begin [1], maar de Vries en zijn kornuiten ontgaat zelfs de vraag naar het echte weten in het feestgedruis van hun hoogst comische maar platvloerse omkeringen.

[1] zie mijn blogs De crack in everything (Leonard Cohen) en de geboren overtreder (Tommy Wieringa) en De circulariteit van de informatiemaatschappij (Dave Eggers – De Cirkel).

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s