Nergens of ergens zijn (Paul Auster, De New York Trilogie)

Over De New York trilogie van Paul Auster, een grandioos boek over de principiële onherleidbaarheid en onkenbaarheid van onszelf en de ander, is al heel veel gedacht en geschreven. In eerste instantie denken we natuurlijk wel herleidbaar te zijn en kenbaar voor onszelf. We leven immers in een betekenisvolle wereld die ons bestaan eenheid en richting geeft. Maar als die wereld labyrintische vormen begint aan te nemen – denk aan New York – en je daarin verdwaalt, dan blijkt die betekenisvolle wereld een gefantaseerd verhaal te zijn dat slechts de schijn van orde en kenbaarheid ophoudt.

Fenomenologen zoals Heidegger zagen al dat we geen autonoom subject zijn dat transparant is voor zichzelf, maar geworpen zijn in een betekenisvolle wereld waarin we opgaan zonder op of om te kijken. Hij vraagt naar het bestaan zelf, en met name diens sterfelijkheid, om tot een besef te komen van het leven dat zijn in-de-wereld-zijn heeft uit te staan. Auster opent een andere weg. Hij erkent weliswaar het “hardnekkige feit” van het leven (12), maar ziet in de onmetelijke overdaad van die betekenisvolle wereld de mogelijkheid om tot het besef te komen dat die wereld bodemloos is, nergens, dat hij zelf nergens is. Door die overdaad van de wereld “naar binnen te halen” en zich “vol te laten stromen met uiterlijkheden” doorbreekt hij de “heerschappij van het innerlijk” en spoelt hij zichzelf uit zichzelf weg (74). Inmiddels weten we dat de wereld helemaal niet bodemloos is maar dat de hardnekkige feitelijkheid van de aarde de mogelijkheidsvoorwaarde is voor ons in-de-wereld-zijn.[1] Dit is echter niet problematisch, want we kunnen Austers gedachte over de toevalligheid die dit ‘nergens’ van onszelf en de dingen doortrekt één op één van toepassing verklaren op de aarde (denk aan de diepe toevalligheid van het antropisch principe bijvoorbeeld).

Belangwekkender is het om stil te staan bij de methodische betekenis van De New York trilogie, want Auster zegt dat het dwalen door de stad tot een verdwalen leidt, namelijk een verdwalen in de stad en in zichzelf die de vanzelfsprekendheid van het in-de-wereld-zijn doet afbrokkelen: “Door het doelloze van zijn gezwerf werden alle plekken aan elkaar gelijk en deed het er niet meer toe waar hij was. Het fijnst waren de wandelingen die hem het gevoel gaven dat hij nergens was. Dat was ook het enige wat hij in feite wilde: nergens zijn. New York was het nergens dat hij om zich heen had gecreëerd, en hij besefte dat hij niet van plan was om het ooit nog te verlaten” (10). Wat hier natuurlijk stoort is de subjectieve taal, alsof wij de wereld creëren en wij bepalen of we in-de-wereld-zijn of niet. Het weerlegt elke kwalificatie van deze roman als postmodern, alle referenties naar de onherleidbaarheid, onvoorspelbaarheid en ontoegankelijkheid van het leven ten spijt. Echt problematisch wordt die subjectiviteit als Auster zegt dat zijn doelloze omzwervingen alle plekken gelijkschakelt. Het is immers de mens als wereldloos subject voor wie de ruimte homogeen is, een ruimte waarin geen plaats meer is voor kwalitatief onderscheiden plekken. Maar het is juist dit wereldloos subject dat helemaal niet in staat is tot een omzwervend bestaan, zeker van zichzelf als hij is. Zou Auster voor een moment afscheid hebben genomen van het wereldloze subject, dan zou zijn gedachte dat de onmetelijke overdaad van de betekenisvolle wereld ons uit de vanzelfsprekendheid van die wereld kan verstoten kunnen leiden tot de omgekeerde gedachte: door het zwerven en dwalen ben je pas ergens. Het is die onachterhaalbare localiteit van onze bewoning van de wereld, die van zich blijk geeft in onze omzwervingen in de moderne stad.


[1] Blok, V. (2021) “The Earth means the World to me: Earth- and World-interest in times of climate Change”. Di paola (Eds.), Handbook of Philosophy of Climate Change (accepted for publication

1 thought on “Nergens of ergens zijn (Paul Auster, De New York Trilogie)

  1. Pingback: De broosheid van het menselijk bestaan (Cormac McCarthy, De weg) | Vincent Blok

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s