Tag Archives: het een als het ander

De subvert-interventie van de kunst (Ali Smith, Het een als het ander)

Het een als het ander is een subvert-interventie. Het verhaal, dat handelt over een tienermeisje in de jaren zestig van de vorige eeuw die haar moeder zopas verloren heeft en geïntrigeerd is door een Italiaanse Renaissanceschilder, wordt onderbroken door een tweede verhaal dat handelt over de Renaissanceschilder zelf die het verdriet van het tienermeisje observeert. Het verhaal van het meisje wordt gesubverteerd met het verhaal van de schilder en vice versa, want de auteur heeft bedongen dat het boek in twee versies verschijnt. Een versie dat start met het verhaal van het rouwende kind dat gesubverteerd wordt door het verhaal van de Renaissanceschilder, en een versie die juist andersom begint met het verhaal van de schilder en gesubverteerd wordt door het verhaal van het meisje.

In subvert-interventies gaat het niet zozeer om een alternatief perspectief dat ingenomen wordt, zoals de Renaissanceschilder een derde persoon perspectief inneemt op het rouwende kind ter aanvulling op het eerste persoon perspectief dat in het eerste verhaal aan de orde is. Het gaat om een verschuiving van de betekenis van hun leven dat pas opkomt dankzij hun wederzijdse subvert-interventies. Daarin veranderen niet zozeer de dingen die we zien – het rouwende tienermeisje, de Italiaanse Renaissanceschilder – maar hoe ze aan ons verschijnen. De subvert-interventie bestaat erin dat een woord of beeld wordt ingevoegd waardoor de betekenis van die dingen ineens verandert.

In het boek komt een voorbeeld aan de orde dat duidelijk kan maken hoe subvert-interventies in hun werk gaan. Ergens halverwege herinnert het meisje zich een discussie met haar gestorven moeder, naar aanleiding van een lied van de Pet Shop Boys. “They were never being boring, zingt ze. They dressed up in thoughts, and thoughts make amends” (125). Het meisje bekritiseert haar moeder omdat ze niet ‘thoughts’ maar ‘fought’ zouden zingen: “We verkleedden ons en vochten, dachten toen: we maken het weer goed. Nee, zegt haar moeder. … Je verkleedt je in gedachten, of denkbeelden, omdat gedachten het goedmaken. Gedachten kunnen het goedmaken. Thoughts make amends. Dat zou een uitdrukking moeten zijn. Als ik een wapenschild had, dan zou dat er in het Latijn op moeten staan, dan zou dat mijn motto zijn” (125-126). Nu is het literaire punt van dit citaat niet zozeer de twist tussen moeder en dochter – in feite zingen The Pet Shop Boys nog weer iets anders: “We dressed up and fought, then thought: “Make amends” – maar dat de aard van subvert-interventie duidelijk wordt. Door de plotselinge invoering van een ander woord verandert ogenschijnlijk niets aan de dingen, maar wordt in feite een amendement ingevoerd waardoor dezelfde dingen plotseling in een heel ander licht verschijnen. De zin van het amendement dat de subvert-interventie invoert is te laten zien dat de mens en de wereld om hem heen nooit enkelvoudig zijn maar altijd méér zijn dan zichzelf. Doordat de subvert-interventie Het een als het ander van mensen en dingen laat zien, kan elk ding en elke mens de verwachtingen die we ervan hebben overtreffen. Daarmee krijgen we een waanzinnige aanwijzing naar de aard van literaire kunst: “Door kunst gebeurt er op een bepaalde manier niets waardoor er iets gebeurt” (45). We kunnen deze uitspraak begrijpen als we kunst begrijpen als een dergelijke subvert-interventie.